Chạm vào di sản từ những cánh diều quê hương qua hoạt động trải nghiệm “Cánh diều ước mơ”

Bảo tàng Hà Nội khởi động chuỗi chương trình giáo dục trải nghiệm làng nghề truyền thống. Khi di sản không chỉ được ngắm nhìn mà còn được tự tay tạo nên. Mở đầu cho chuỗi hoạt động giáo dục trải nghiệm tại Bảo tàng Hà Nội năm 2026 là hoạt động “Cánh diều ước mơ”, khám phá nghệ thuật làm diều sáo truyền thống làng Bá Dương Nội dự kiến ra mắt công chúng vào trung tuần tháng 7. Nối tiếp là hàng loạt các hoạt động giáo dục trải nghiệm các làng nghề tiêu biểu khác trên địa bàn Hà Nội như: làng khảm trai Chuôn Ngọ với trải nghiệm “Ngân sắc vân trai”; làng tò he Xuân La với trải nghiệm “Tò he – sắc màu tuổi thơ”; “Sắc đỏ Kim Hoàng”; “Mộc tinh hoa – nghệ nhân nhí sáng tạo di sản”; “Bé khéo tay – lá hóa muôn hình”… Chuỗi hoạt động hứa hẹn sẽ mang đến cho khách tham quan trong và ngoài nước những trải nghiệm thú vị và bổ ích.

Hà Nội – vùng đất nghìn năm văn hiến không chỉ lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa qua các di tích, hiện vật mà còn là nơi hội tụ nhiều làng nghề thủ công truyền thống với những tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm thủ công truyền thống là một câu chuyện văn hóa. Đó là câu chuyện về vùng đất, con người, về sự sáng tạo và đôi bàn tay tài hoa của những người thợ thủ công, nghệ nhân đã dành cả cuộc đời để gìn giữ nghề cha ông.

Nhằm đưa những giá trị văn hóa ấy đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, Bảo tàng Hà Nội xây dựng chuỗi chương trình giáo dục trải nghiệm làng nghề thủ công truyền thống. Đây là hoạt động hướng tới đổi mới phương thức giáo dục di sản, tạo cơ hội để công chúng trong và ngoài nước không chỉ tìm hiểu kiến thức mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo sản phẩm dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân.

Mở đầu cho chuỗi chương trình là hoạt động trải nghiệm “Cánh diều ước mơ”; khám phá nghệ thuật làm diều sáo truyền thống làng Bá Dương Nội dự kiến tổ chức vào trung tuần tháng 7 tại Bảo tàng Hà Nội. Đây là chương trình giáo dục trải nghiệm đầu tiên được Bảo tàng Hà Nội giới thiệu tới công chúng trong năm 2026, mở ra hành trình khám phá những giá trị văn hóa đặc sắc của các làng nghề truyền thống trên địa bàn Thủ đô.

Làng diều Bá Dương Nội – Nơi lưu giữ thanh âm của bầu trời. Nhắc đến nghề làm diều truyền thống ở Hà Nội, làng Bá Dương Nội (xã Ô Diên) là một trong những địa danh tiêu biểu. Từ bao đời nay, những cánh diều nơi đây đã gắn bó với đời sống tinh thần của người dân, trở thành một nét đẹp văn hóa dân gian độc đáo. Đối với người dân Bá Dương Nội, làm diều không chỉ là một nghề thủ công mà còn là niềm đam mê, là ký ức, là sự kết nối giữa các thế hệ. Từ những thanh tre mộc mạc, giấy dó, dây diều và sự khéo léo của người thợ, những cánh diều được tạo nên, mang theo những ước vọng tốt đẹp của con người gửi gắm vào bầu trời.

Chia sẻ về nghề làm diều truyền thống, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Hữu Kiêm cho biết: “Cho đến nay không có tư liệu nào ghi chép chính xác diều làng tôi được ra đời từ khi nào. Tương truyền, thú chơi diều và làm diều sáo ở làng Bá Dương Nội đã có từ hàng nghìn năm trước. Diều truyền thống có 3 loại chính được đặt tên theo hình dáng của lá cây ngoài tự nhiên: diều cánh muỗm, diều cánh chanh, diều cánh mộc. Ngoài ra còn có diều cánh tiên, diều…. Năm 2010, lần đầu tiên Việt Nam đưa sáo diều ra với thế giới trong sự kiện Festival diều quốc tế tại Pháp; các quốc gia tham dự Festival rất ấn tượng và đánh giá cao diều sáo Việt nam vì họ không chỉ được nhìn ngắm cánh diều trên bầu trời mà còn được lắng nghe bản nhạc với những thanh âm trầm bổng. Hiện nay trên thế giới chỉ duy nhất Việt Nam có diều sáo. Văn hóa về diều và sáo diều của Việt Nam rất độc đáo.”

(Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Hữu Kiêm, ảnh nhân vật cung cấp)

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm cho biết thêm, vẻ đẹp đặc biệt của diều Việt Nam không chỉ nằm ở hình dáng, kỹ thuật chế tác mà còn ở âm thanh của sáo diều – một nét văn hóa hiếm có, tạo nên sự khác biệt với các loại diều trên thế giới. Âm thanh vang vọng từ những chiếc sáo gắn trên cánh diều không đơn thuần là âm thanh của gió, mà còn là thanh âm của làng quê, của ký ức và đời sống tinh thần người Việt. Trước đây, 1 bộ sáo diều thường có 2 thanh: sáo mẹ và sáo con. Trong đời sống tinh thần của người dân, cánh diều tượng trưng cho sự giao hòa giữa trời và đất, giữa cao và thấp, giữa khô ráo và ẩm ướt. Tiếng sáo diều vang lên cũng gửi gắm mong ước cầu cho thời tiết thuận hòa, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Chính những lớp ý nghĩa văn hóa ấy đã làm cho diều Bá Dương Nội vượt ra ngoài giá trị của một sản phẩm thủ công, trở thành một biểu tượng văn hóa gắn với đời sống cộng đồng.

Trải nghiệm làm diều – Hành trình khám phá giá trị văn hóa bằng đôi tay. Trong khuôn khổ chương trình giáo dục trải nghiệm tại Bảo tàng Hà Nội, khách tham quan sẽ có cơ hội gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu lịch sử nghề làm diều Bá Dương Nội, khám phá cấu tạo của một chiếc diều truyền thống và trực tiếp tham gia vào một số công đoạn tạo tác. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, người tham gia sẽ được tìm hiểu cách lựa chọn nguyên liệu, cách tạo khung diều, sự cân đối trong từng bộ phận để chiếc diều có thể bay cao và ổn định trên bầu trời. Đặc biệt, công chúng sẽ được trải nghiệm những công đoạn thủ công như trang trí, hoàn thiện chiếc diều mang dấu ấn cá nhân. Khách tham quan có thể sáng tạo trên những cánh diều, vẽ lên đó những ước mơ của riêng mình. Từ một người quan sát, khách tham quan trở thành người trực tiếp tham gia vào quá trình tạo nên sản phẩm văn hóa.

(Sản phẩm sáng tạo trên diều sáo của khách tham gia trải nghiệm)

Với trẻ em, đây là cơ hội để các em rời xa những thiết bị công nghệ quen thuộc, được tiếp xúc với một trò chơi dân gian giàu ý nghĩa, rèn luyện sự khéo léo, khả năng sáng tạo và hiểu hơn về giá trị của lao động thủ công. Với người lớn, trải nghiệm làm diều cũng là hành trình tìm về ký ức tuổi thơ, nơi những cánh diều từng bay trên những triền đê, cánh đồng và mang theo bao ước mơ giản dị.

(Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết, tham gia sự kiện giao lưu văn hóa tại Setouchi, Nhật Bản năm 2025)

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết – Chủ tịch câu lạc bộ làng diều Bá Dương Nội chia sẻ: Cánh diều và những ước vọng tốt đẹp của người Việt, không chỉ là một trò chơi dân gian mà trong quan niệm truyền thống, cánh diều còn mang nhiều ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Ngày nay, để lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc đó, CLB chúng tôi hướng tới sáng tạo trên những cánh diều với mục đích để trang trí cho không gian văn hóa. Những đề tài trang trí được lấy ý tưởng từ tranh Đông Hồ, các nhân vật trong các tích trò dân gian như chú Tễu…

Tiếp nối hành trình khám phá tinh hoa làng nghề Hà Nội Sau chương trình trải nghiệm làm diều Bá Dương Nội, Bảo tàng Hà Nội sẽ tiếp tục giới thiệu tới công chúng những hoạt động khám phá các nghề thủ công truyền thống tiêu biểu khác của Thủ đô như nghề tò he Xuân La, nghề khảm trai Chuôn Ngọ, tranh dân gian Kim Hoàng… Mỗi chương trình sẽ là một câu chuyện riêng về một nghề, một vùng đất và những con người đang ngày ngày gìn giữ tinh hoa văn hóa truyền thống. Nếu nghề làm diều kể câu chuyện về bầu trời, về ước vọng và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên; thì nghề tò he lưu giữ vẻ đẹp của nghệ thuật tạo hình dân gian; nghề khảm trai thể hiện sự tinh tế của đôi bàn tay người thợ; tranh Kim Hoàng phản ánh đời sống tinh thần và quan niệm thẩm mỹ của người Việt. Thông qua chuỗi hoạt động giáo dục trải nghiệm, Bảo tàng Hà Nội mong muốn tạo dựng một không gian văn hóa mở, nơi công chúng có thể gặp gỡ nghệ nhân, hiểu hơn về giá trị di sản và trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo.

Lan tỏa tình yêu di sản từ những trải nghiệm gần gũi. Bảo tồn nghề truyền thống không chỉ là gìn giữ những kỹ thuật chế tác cổ truyền mà còn là làm cho những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Khi một em nhỏ tự tay hoàn thiện chiếc diều đầu tiên, khi một du khách được nghe nghệ nhân kể câu chuyện về nghề đã gắn bó suốt cuộc đời, đó chính là lúc di sản được tiếp tục sống trong ký ức và cảm xúc của cộng đồng.Với chuỗi chương trình giáo dục trải nghiệm làng nghề truyền thống, Bảo tàng Hà Nội mong muốn trở thành cầu nối đưa tinh hoa văn hóa Thăng Long – Hà Nội đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế, đặc biệt là thế hệ trẻ. Bởi mỗi trải nghiệm hôm nay không chỉ giúp chúng ta hiểu hơn về quá khứ, mà còn góp phần nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước và trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa quý báu cho tương lai.

Phạm Thị Biển, Phòng Trưng bày – Tuyên truyền