ĐI TÌM NHỮNG CÂU CHUYỆN TỪ LÀNG NGHỀ

Một miếng trai được mài, một nét chạm dần hiện lên. Một viên bột màu được nhào nặn, qua đôi tay người thợ trở thành những hình hài nhỏ bé mà sinh động. Đằng sau mỗi sản phẩm thủ công là câu chuyện về nghề, về người và về hành trình trao truyền qua thời gian. Với Bảo tàng Hà Nội, những câu chuyện ấy không chỉ nằm trong ký ức của các làng nghề, mà còn có thể trở thành chất liệu để xây dựng những trải nghiệm giúp công chúng hiểu, cảm nhận và đến gần hơn với di sản.

Từ một chuyến đi thực tế

Để hiểu một nghề, đôi khi không thể chỉ bắt đầu từ những hiện vật đã hoàn thiện. Cần đến nơi nghề đang hiện diện trong đời sống, quan sát đôi tay người thợ, lắng nghe cách họ kể về công việc của mình và nhìn thấy những công đoạn thường nằm phía sau một sản phẩm mà chúng ta vẫn quen gọi bằng hai chữ “thủ công”.Trong chuyến khảo sát tại làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ và làng nghề tò he Xuân La, Phú Xuyên, Hà Nội, nhóm phụ trách xây dựng các chương trình giáo dục và trải nghiệm của Bảo tàng Hà Nội đã có dịp gặp gỡ, trò chuyện và phỏng vấn nghệ nhân khảm trai Nguyễn Đình Hải và nghệ nhân nặn tò he Đặng Văn Hậu.

Mỗi cuộc gặp là một cơ hội để lắng nghe câu chuyện về nghề từ chính những người đã dành nhiều thời gian gắn bó với công việc của mình. Qua lời kể của nghệ nhân, nghề không còn là một khái niệm nằm trên trang sách hay một sản phẩm được trưng bày sau lớp kính. Nghề hiện lên qua vật liệu, công cụ, kỹ thuật, những thao tác tưởng như giản đơn nhưng đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian.

Khi đôi tay kể chuyện về nghề

Ở Chuôn Ngọ, câu chuyện bắt đầu từ những vật liệu tưởng như rất bình dị. Từ một miếng trai, qua quá trình mài, cắt, lựa chọn và chạm khắc, những đường nét dần xuất hiện. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác và cảm nhận của người thợ. Chỉ một thay đổi nhỏ trong cách xử lý vật liệu cũng có thể tạo nên sự khác biệt trên sản phẩm cuối cùng.

Nhóm thực hiện các hoạt động giáo dục và trải nghiệm của Bảo tàng Hà Nội khảo sát tại làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ

Điều đáng chú ý của nghề thủ công không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện, mà còn nằm trong chính quá trình tạo ra sản phẩm ấy. Những thao tác được lặp lại qua nhiều năm có thể trở thành kỹ năng, nhưng phía sau kỹ năng là sự quan sát, kinh nghiệm và khả năng ứng biến của người thợ trước từng vật liệu cụ thể.

Phỏng vấn Nghệ nhân khảm trai Nguyễn Đình Hải

Cũng vậy, với nghề nặn tò he ở Xuân La, từ một viên bột màu đơn giản, qua bàn tay người nghệ nhân, những hình hài nhỏ bé dần xuất hiện. Một con vật, một nhân vật hay một hình ảnh quen thuộc có thể được tạo nên trong thời gian ngắn, nhưng để đôi tay đạt được sự thuần thục ấy là cả một quá trình gắn bó với nghề.

Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại chính là phần ký ức sống động của làng nghề. Chúng cho thấy di sản không chỉ tồn tại trong những sản phẩm đã hoàn thành, mà còn hiện diện trong kỹ thuật, thao tác, kinh nghiệm và câu chuyện của những con người đang trực tiếp gìn giữ nghề.

Đi thực tế để hiểu hơn về di sản

Với công tác giáo dục bảo tàng, một chuyến khảo sát thực tế không đơn thuần là hoạt động tìm hiểu địa điểm. Đó còn là quá trình tìm kiếm những chất liệu chân thực để xây dựng cách kể chuyện phù hợp với công chúng.

Quan sát một không gian nghề giúp người làm chương trình hình dung rõ hơn về môi trường mà nghề được thực hành. Trò chuyện với nghệ nhân giúp những kiến thức tưởng như khô khan trở nên cụ thể hơn. Còn việc trực tiếp tìm hiểu các công đoạn sản xuất giúp kết nối hiện vật, kỹ thuật và câu chuyện con người thành một mạch kể có chiều sâu.

Đó cũng là cách để đặt ra những câu hỏi quan trọng cho hoạt động giáo dục: Làm thế nào để một người trẻ khi đến bảo tàng không chỉ nhìn thấy một sản phẩm thủ công, mà còn hiểu được công sức phía sau sản phẩm ấy? Làm thế nào để một kỹ thuật truyền thống không chỉ được giới thiệu bằng lời, mà có thể được cảm nhận thông qua một thao tác, một trải nghiệm hay một câu chuyện?

Từ những câu hỏi đó, chất liệu thực tế từ các làng nghề trở nên đặc biệt quan trọng. Một câu chuyện thật, một kỹ thuật thật, một người thợ thật có thể mở ra nhiều cách tiếp cận di sản khác nhau.

Đưa câu chuyện làng nghề trở lại với công chúng

Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ những gì thuộc về quá khứ. Trong cách tiếp cận hiện nay, bảo tàng còn là không gian để công chúng gặp gỡ, đặt câu hỏi, trải nghiệm và hình thành những kết nối mới với di sản.

Với các chương trình giáo dục và trải nghiệm, điều đó càng trở nên rõ nét. Một hoạt động trải nghiệm chỉ thực sự có ý nghĩa khi người tham gia hiểu được mình đang trải nghiệm điều gì, vì sao kỹ thuật ấy tồn tại và câu chuyện nào nằm phía sau một sản phẩm.

Nhóm thực hiện các hoạt động giáo dục và trải nghiệm của Bảo tàng Hà Nội khảo sát tại làng nghề tò he Xuân La

Bởi vậy, những chuyến đi thực tế như hành trình đến Chuôn Ngọ hay Xuân La là một phần quan trọng trong quá trình xây dựng nội dung. Từ những gì quan sát, ghi nhận và lắng nghe, các chất liệu sẽ tiếp tục được chắt lọc, kết nối và chuyển hóa thành những hoạt động phù hợp với công chúng của Bảo tàng Hà Nội.

Đó có thể là một câu chuyện kể, một hoạt động thực hành, một trải nghiệm thủ công hay một cách tiếp cận mới với hiện vật. Điều quan trọng là di sản được đặt trong một mối quan hệ gần gũi hơn với người tham gia, để mỗi người không chỉ đứng trước một sản phẩm và nhìn ngắm, mà còn có cơ hội hiểu được quá trình, con người và giá trị văn hóa phía sau.

Từ câu chuyện của người thợ đến trải nghiệm của mỗi người

Mỗi làng nghề có một ngôn ngữ riêng. Ngôn ngữ ấy được tạo nên từ chất liệu, kỹ thuật, không gian sản xuất và đặc biệt là những con người đã dành nhiều năm để gắn bó với nghề.

Tại Chuôn Ngọ, từ miếng trai được mài đến những đường chạm hiện lên là một hành trình của sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Tại Xuân La, từ viên bột màu đến hình hài tò he là câu chuyện về sự khéo léo và khả năng sáng tạo của người thợ. Những câu chuyện ấy, khi được lắng nghe và kể lại, giúp chúng ta nhìn nghề thủ công không chỉ như một sản phẩm văn hóa, mà như một dòng chảy của tri thức và ký ức được trao truyền qua các thế hệ. Và có lẽ, đó cũng là điểm bắt đầu của một hoạt động giáo dục bảo tàng gần gũi: bắt đầu từ những điều rất thật. Một người thợ. Một kỹ thuật. Một vật liệu. Một câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sản phẩm của làng nghề nặn tò he Xuân La

Từ những chất liệu ấy, Bảo tàng Hà Nội sẽ tiếp tục chắt lọc và kết nối để đưa câu chuyện của các làng nghề đến gần hơn với công chúng. Để di sản không chỉ được nhìn ngắm, mà còn được hiểu bằng tri thức, cảm nhận bằng giác quan và khám phá thông qua chính trải nghiệm của mỗi người.

Bởi khi một câu chuyện được kể lại bằng sự chân thực, di sản không còn đứng yên trong quá khứ. Nó có thể tiếp tục được lắng nghe, được trải nghiệm và được trao truyền trong đời sống hôm nay.

           Nguyễn Thị Huệ