Đặng Thùy Trâm through her school diary entries

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt Nam, hình ảnh Đặng Thùy Trâm – một nữ bác sĩ trẻ giàu lòng nhân ái đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ gắn với những trang nhật ký xúc động viết giữa chiến trường khốc liệt. Tuy nhiên, trước khi trở thành người thầy thuốc nơi tuyến lửa, Đặng Thùy Trâm từng là một nữ sinh Trường Chu Văn An với năm tháng tuổi trẻ trong sáng, hồn nhiên bên thầy cô và bạn bè. Một trong những tư liệu giúp chúng ta hôm nay hiểu rõ hơn về con người ấy chính là quyển lưu bút thời học sinh – nơi lưu giữ dòng chữ chân thành của thầy chủ nhiệm và bạn học trong những ngày cuối cùng của tuổi học trò. Qua từng lời viết giản dị nhưng đầy cảm xúc, chân dung một nữ sinh Đặng Thùy Trâm hiện lên gần gũi: dịu dàng, giàu tình cảm, yêu đời và luôn quan tâm đến những người xung quanh.

 Mở đầu cuốn lưu bút là những dòng chữ đầy tự hào của người thầy Thao Lược – giáo viên chủ nhiệm lớp 10C, Trường Chu Văn An viết về Thùy Trâm “Em Trâm người học sinh thân mến! Gặp em buổi đầu tôi đã thấy cả hình ảnh của tôi buổi thiếu thời: Thích văn học nghệ thuật. Say mê rèn luyện tư tưởng tình cảm mới. Tôi thường mơ ước rằng, sau này đứa con lớn của mình sẽ hướng cho có một bộ óc và trái tim như vậy…Tôi không khỏi vui mừng khi em tìm thấy ý nghĩa của cuộc sống, luôn luôn thành khẩn và khiêm tốn học tập. Nhưng em Trâm ạ! Bước đường tu dưỡng vươn lên Đảng còn gặp nhiều khó khăn đấy. Phải bền bỉ để tôi luyện chất thép trong con người mình…Tôi tin chắc rằng sau này thầy trò chúng ta là đồng chí và thực sự là đồng chí”.

Những dòng lưu bút của thầy Thao Lược viết cho cô học trò Thùy Trâm ngày 11/7/1961 (Scan tư liệu gia đình đang lưu giữ)

Những lời nhận xét ngắn gọn nhưng giàu cảm xúc ấy cho thấy ấn tượng sâu sắc mà học trò Đặng Thùy Trâm để lại trong lòng người thầy giáo. Không chỉ là một học sinh chăm chỉ, Trâm còn là người có tâm hồn nhạy cảm, yêu văn chương, nghệ thuật, luôn khao khát rèn luyện bản thân theo những lý tưởng tốt đẹp của tuổi trẻ thời đại mới. Những dòng lưu bút ấy cũng phản ánh môi trường giáo dục giàu truyền thống của Trường Chu Văn An – nơi nhiều thế hệ học sinh Hà Nội đã trưởng thành trong tinh thần học tập, rèn luyện và nuôi dưỡng những hoài bão cống hiến cho xã hội.

Những năm đầu thập niên 1960, trong không khí học tập sôi nổi của học sinh Hà Nội, lớp học Đặng Thùy Trâm theo học là nơi gắn bó của nhiều bạn trẻ cùng chia sẻ ước mơ và lý tưởng của tuổi thanh xuân. Trong quyển lưu bút, nhiều bạn bè đã dành cho Trâm những lời nhận xét chân thành, phản ánh rõ nét tính cách và tình cảm của cô đối với mọi người.

Bạn học Trịnh Xuân Diễn viết: “Xa Trâm, Diễn không thể nào quên được tính tình, tác phong dịu dàng, đáng mến và tấm lòng cởi mở, luôn quan tâm đến các bạn của Trâm. Diễn cũng không thể quên được giọng hát của Trâm đầy tình cảm đã cất lên trong những buổi liên hoan thân mật của lớp…”

Những dòng chữ giản dị ấy gợi lên hình ảnh một nữ sinh Hà Nội mang phong thái nhẹ nhàng, đằm thắm. Trong ký ức của bạn bè, Trâm không chỉ là một người bạn tốt mà còn là người luôn mang lại sự ấm áp cho tập thể. Sự cởi mở, chân thành và biết quan tâm đến người khác đã khiến cô trở thành một nhân vật được nhiều bạn quý mến. Đặc biệt, giọng hát của Trâm cũng là một kỷ niệm đẹp trong những buổi sinh hoạt lớp. Những buổi liên hoan nhỏ, những giờ phút giao lưu văn nghệ sau giờ học là khoảng thời gian đáng nhớ của tuổi học trò. Tiếng hát của cô gái trẻ đã trở thành một phần ký ức thân thương của bạn bè cùng lớp, như một nét chấm phá dịu dàng trong bức tranh tuổi trẻ của thế hệ học sinh Hà Nội những năm đầu thập niên 1960.

Một người bạn khác, Huyên, cũng ghi lại cảm nhận của mình về Trâm: “…một con người thanh niên vui tính, yêu đời; một con người hăng say đầy nhiệt tình trong rèn luyện; một con người đấu tranh thẳng thắn nhưng luôn quan tâm đến người khác”. Qua những lời nhận xét ấy, có thể thấy Đặng Thùy Trâm không chỉ là cô gái dịu dàng mà còn là người có cá tính rõ ràng: nhiệt tình, thẳng thắn và luôn tích cực trong các hoạt động của tập thể. Tinh thần sống trách nhiệm, biết quan tâm đến cộng đồng đã sớm hình thành trong con người cô từ những năm tháng còn ngồi trên ghế nhà trường.

Bạn học Nguyễn Trí Dũng, trong dòng lưu bút viết ngày 28/5/1961, cũng chia sẻ một kỷ niệm đáng nhớ: “Những ngày đầu ở cùng lớp mình mến ngay tiếng hát của cậu và dần dà mến cả con người nữa”. Không chỉ học tập cùng nhau trên lớp, nhiều học sinh còn tham gia các hoạt động xã hội của thanh niên Hà Nội thời bấy giờ. Nguyễn Trí Dũng và Thùy Trâm từng cùng tham gia lớp bình dân học vụ tại khu vực Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nơi họ góp phần giúp những người dân chưa biết chữ có cơ hội học đọc, học viết. Những hoạt động ấy phản ánh tinh thần trách nhiệm xã hội của thanh niên thời kỳ đó. Đối với Đặng Thùy Trâm, đây cũng là môi trường giúp cô sớm nuôi dưỡng ý thức phục vụ cộng đồng – một phẩm chất sau này được thể hiện rõ nét khi cô lựa chọn con đường trở thành bác sĩ và tình nguyện vào chiến trường.

Qua những trang lưu bút, hình ảnh Đặng Thùy Trâm hiện lên không phải là một nhân vật lịch sử xa vời mà trước hết là một cô nữ sinh Hà Nội rất đỗi gần gũi: yêu văn nghệ, có giọng hát truyền cảm, sống chân thành và luôn quan tâm đến bạn bè. Những lời nhận xét của thầy cô và bạn học cũng cho thấy môi trường học tập và sinh hoạt của thế hệ học sinh Hà Nội đầu thập niên 1960 – một thế hệ vừa học tập, rèn luyện vừa tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, văn hóa và phong trào thanh niên. Trong bối cảnh đất nước đang bước vào một giai đoạn lịch sử đặc biệt, lý tưởng cống hiến cho cộng đồng và Tổ quốc đã trở thành động lực chung của nhiều bạn trẻ.

Những dòng lưu bút của thầy cô và bạn bè không chỉ là kỷ niệm của tuổi học trò. Đối với hậu thế đó còn là những tư liệu quý giúp hiểu rõ hơn về quá trình hình thành nhân cách của một con người đã trở thành biểu tượng đẹp của thế hệ thanh niên Việt Nam trong thời chiến. Trong buổi tọa đàm “Đặng Thùy Trâm –Từ tình yêu gia đình đến trái tim tổ quốc” tổ chức tại Bảo tàng Hà Nội ngày 13/3/2026, lần đầu tiên những dòng lưu bút này được công bố trước công chúng. Ba người em gái của liệt sỹ – bác sỹ Đặng Thùy Trâm là Phương Trâm, Hiền Trâm và Kim Trâm đã cất giữ kỷ vật này hơn nửa thế kỷ.

Ngày nay, khi nhìn lại những trang lưu bút cũ, người đọc không chỉ cảm nhận được tình bạn chân thành của một lớp học năm xưa, mà còn thấy được hình ảnh của một cô gái trẻ đang từng bước trưởng thành, mang theo trong mình những ước mơ và lý tưởng của cả một thế hệ. Những dòng chữ mộc mạc viết cách đây hơn nửa thế kỷ đã trở thành những ký ức sống động về tuổi trẻ của Đặng Thùy Trâm. Từ đó, chúng ta càng hiểu rõ hơn rằng trước khi trở thành người nữ bác sĩ anh dũng nơi chiến trường, chị cũng từng là một nữ sinh Hà Nội với những ngày tháng tuổi trẻ đầy mơ ước, tình bạn và niềm tin vào tương lai. Chính từ những ký ức giản dị ấy, hình ảnh Đặng Thùy Trâm hiện lên trọn vẹn hơn: không chỉ là một anh hùng của thời đại, mà còn là một con người với những cảm xúc rất đời thường – một cô gái trẻ giàu tình cảm, yêu cuộc sống và luôn hướng về những điều tốt đẹp cho con người và đất nước.

Phạm Biển, Phòng Trưng bày – Tuyên truyền