THAM VẤN KHOA HỌC HOÀN THIỆN HỒ SƠ ĐỀ NGHỊ UNESCO VINH DANH DANH NHÂN TÔ HIẾN THÀNH

Ngày 11/10/2026, tại Bảo tàng Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Tọa đàm khoa học tham vấn hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh, cùng kỷ niệm 850 năm ngày mất (1179–2029), danh nhân Tô Hiến Thành. Buổi tọa đàm khoa học đón tiếp hơn 30 nhà khoa học đầu ngành trong các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, chính trị cùng đại diện Bộ Ngoại giao, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, các cơ quan thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội; các chuyên gia đến từ viện nghiên cứu, trường đại học, hội chuyên ngành; đại diện các cơ quan của thành phố Hà Nội, Đảng ủy, HĐND, UBND, UBMTTQ Việt Nam xã Ô Diên, đại diện Hội đồng họ Tô Việt Nam. Tọa đàm đã có 17 ý kiến tham luận của các nhà khoa học, trực tiếp trao đổi góp ý để hoàn thiện hồ sơ đề nghị. Tọa đàm tập trung củng cố luận cứ khoa học, làm rõ giá trị di sản của danh nhân Tô Hiến Thành và góp ý hoàn thiện hồ sơ đảm bảo theo yêu cầu của UNESCO. Chủ trì, điều hành tọa đàm gồm TS. Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội; PGS.TS.Trần Đức Cường, Nguyên Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử Việt Nam; ông Nguyễn Văn Đức, Thành ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Ô Diên.

Đại diện Bộ Ngoại giao phát biểu tại cuộc họp

Tham dự tọa đàm, TS. Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, thay mặt nhóm thực hiện hồ sơ trình bày báo cáo về quá trình xây dựng hồ sơ, từ chủ trương, chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành phố Hà Nội đến công tác nghiên cứu, khảo sát, tham vấn chuyên gia theo hướng dẫn của các cơ quan Trung ương và yêu cầu của UNESCO. Theo báo cáo, trên cơ sở đề xuất của thành phố Hà Nội và Tờ trình của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chính phủ đã đồng ý chủ trương lập hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh cùng kỷ niệm 850 năm ngày mất của danh nhân Tô Hiến Thành. Văn bản số 7359/VPCP-KGVX ngày 27/7/2026 giao UBND thành phố Hà Nội chủ trì, phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các địa phương Hải Phòng, Ninh Bình, Thanh Hóa và các cơ quan liên quan xây dựng hồ sơ khoa học. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Ngoại giao phối hợp hướng dẫn, bảo đảm hồ sơ đáp ứng yêu cầu, tiêu chí và các quy định liên quan của UNESCO. Thực hiện nhiệm vụ này, UBND thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 374/KH-UBND ngày 29/9/2026. Quá trình xây dựng hồ sơ bám sát hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam và biểu mẫu đề xuất kỷ niệm của UNESCO, đặt ra yêu cầu chặt chẽ về tính xác thực của tư liệu, chất lượng luận chứng và sự phù hợp với mục tiêu, lĩnh vực hoạt động của tổ chức.

Nhóm thực hiện đã kế thừa kết quả các hội thảo, công trình nghiên cứu về Tô Hiến Thành và quê hương ông; phối hợp với chuyên gia, địa phương và dòng họ Tô khảo sát di tích, công trình thờ tự, thu thập sắc phong, tư liệu Hán Nôm và các nghiên cứu trong, ngoài nước. Thông tin về trường học, đường phố mang tên danh nhân cũng được tổng hợp để phục vụ nghiên cứu về sự ghi nhận và tiếp nối di sản trong đời sống xã hội. Hội nghị xin ý kiến chuyên gia ngày 8/10/2026 là một bước rà soát chuyên môn trước khi dự thảo được đưa ra tham vấn tại tọa đàm. Một nội dung quan trọng trong báo cáo của TS. Phạm Thị Lan Anh là việc tổ chức hồ sơ theo biểu mẫu UNESCO. Bên cạnh tiểu sử, lĩnh vực hoạt động và những đóng góp nổi bật, hồ sơ cần luận giải tác động thực sự của danh nhân ở phạm vi khu vực và/hoặc thế giới, làm rõ mối liên hệ với UNESCO, các hoạt động dự kiến nhân dịp kỷ niệm và nội dung đồng bảo trợ. Đây là những vấn đề đòi hỏi chứng cứ cụ thể và lập luận thuyết phục.

TS Phạm Thị Lam Anh  trình bày dự thảo hồ sơ

Trong 17 ý kiến tham luận, trao đổi, các đại biểu tập trung góp ý về nguồn sử liệu, cách xác định vai trò của Tô Hiến Thành trong bối cảnh Đại Việt thế kỷ XII và phương pháp luận giải giá trị di sản. Yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm mỗi luận điểm quan trọng có căn cứ kiểm chứng, phân biệt rõ sự kiện lịch sử, diễn giải học thuật và truyền thuyết dân gian, đồng thời thống nhất cách trình bày trong toàn bộ hồ sơ. Phát biểu góp ý cho bản dự thảo hồ sơ, PGS.TS. Nguyễn Quốc Hùng, Nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đề xuất làm nổi bật những giá trị nhân văn của Tô Hiến Thành có thể kết nối với các vấn đề của xã hội đương đại. Theo hướng tiếp cận này, hồ sơ cần luận giải sâu hơn ý nghĩa của tấm gương liêm chính, công tâm, trọng dụng nhân tài và sử dụng quyền lực vì lợi ích chung, qua đó cho thấy khả năng lan tỏa của di sản vượt ra ngoài phạm vi quốc gia. Từ câu chuyện Tô Hiến Thành tiến cử Trần Trung Tá thay vì người thường xuyên chăm sóc mình lúc đau ốm, PGS.TS. Nguyễn Quốc Hùng gợi mở bài học về lựa chọn người đảm đương việc nước dựa trên năng lực và phẩm chất. Đặt trong đời sống hôm nay, giá trị ấy có ý nghĩa thiết thực đối với việc trọng dụng nhân tài, bảo đảm công bằng, khách quan trong công vụ và đặt lợi ích cộng đồng lên trên quan hệ cá nhân. Tấm gương không để lợi ích vật chất chi phối quyết định cũng được đề xuất liên hệ với yêu cầu phòng, chống tham nhũng và củng cố niềm tin xã hội.

PGS.TS. Nguyễn Quốc Hùng phát biểu

Đối với việc Tô Hiến Thành kiên định thực hiện di chiếu, giữ ổn định trật tự kế vị, ý kiến góp ý đề xuất luận giải về trách nhiệm của người nắm giữ quyền lực đối với nghĩa vụ và quy tắc chung. Vai trò phụ chính còn gợi mở giá trị trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai, khi việc giữ gìn ổn định đất nước gắn với bảo vệ tương lai của cộng đồng. Đây là những cách diễn giải cần được xây dựng trên căn cứ lịch sử, đồng thời có thể phát triển thành nội dung giáo dục về trách nhiệm công dân và đạo đức lãnh đạo. PGS.TS. Nguyễn Quốc Hùng cũng đề nghị làm rõ sự gắn kết giữa bảo vệ đất nước với duy trì hòa bình, ổn định và tạo điều kiện cho giao lưu, phát triển. Những câu chuyện về sự chính trực của Tô Hiến Thành có thể được chuyển hóa thành học liệu về liêm chính, tinh thần phụng sự và trách nhiệm với cộng đồng, phù hợp với nhiều đối tượng công chúng và có khả năng chia sẻ giữa các nền văn hóa.

Để tăng sức thuyết phục cho hướng tiếp cận này, ông đề xuất hệ thống hóa sử liệu gốc và các công trình nghiên cứu, đối chiếu dị bản, làm rõ căn cứ xác định niên đại; đồng thời phân tích tư liệu về di tích, sắc phong, lễ hội, giáo dục và nghiên cứu liên quan đến danh nhân. Việc bổ sung ý kiến của học giả, nhà giáo dục và chuyên gia quốc tế về khả năng ứng dụng những giá trị di sản cũng là hướng nghiên cứu cần quan tâm.

Phát biểu góp ý tai buổi tọa đàm, TS Nguyễn Thị Hiệp, chuyên gia kỹ thuật quốc tế về phát huy di sản và phát triển du lịch cơ quan Hợp tác kỹ thuật quốc tế (Expertise France), Bộ Châu Âu và Ngoại giao Pháp đã cung cấp một cách khái quát các tư liệu về nghiên cứu, viết về Tô Hiến Thành đang được lưu giữ tại các cơ quan lưu trữ Pháp, theo đó các tài liệu viết về Tô Hiến Thành ghi nhận sớm nhất tại các cơ quan lưu trữ ở Pháp sớm nhất được viết vào năm 1874, sau đó có rất nhiều tài liệu nghiên cứu viết về ông. Đây là những người tài liệu gốc, góp phần làm rõ thân thế, sự nghiệp cũng như đóng góp của Tô Hiến Thành đối với nước và và thế giới.

Những ý kiến tham vấn tại tọa đàm là cơ sở để cơ quan chủ trì và nhóm thực hiện tiếp tục rà soát, bổ sung, hoàn thiện hồ sơ trước khi trình các cấp có thẩm quyền xem xét. Tọa đàm góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về danh nhân Tô Hiến Thành, gắn nghiên cứu lịch sử với những vấn đề thiết thực của đời sống hôm nay, hướng tới đề nghị UNESCO cùng kỷ niệm 850 năm ngày mất của ông vào năm 2029.

Thay mặt đoàn chủ trì tọa đàm, PGS.TS. Trần Đức Cường tổng kết, ghi nhận đánh giá cao bản dự thảo hồ sơ và các ý kiến của các Nhà khoa học góp ý trực tiếp tại buổi tọa đàm, đề nghị Tổ soạn thảo tiếp thu, chỉnh sửa đảm bảo tiến độ trình xin ý kiến các cơ quan Trung ương trước khi trình UNESCO xem xét vinh danh đảm bảo yêu cầu.

Hanoi Museum