KHÔNG GIAN TRƯNG BÀY NGOÀI TRỜI BẢO TÀNG HÀ NỘI

Bảo tàng Hà Nội được thành lập năm 1982 đến năm 2009 được thành lập lại theo Quyết định số 592/QĐ-UBND ngày 4/2/2009. Công trình Bảo tàng Hà Nội được khánh thành ngày 6/10/2010 nhân dịp kỉ niệm đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, tọa lạc trên đường Phạm Hùng và nằm trong cụm các công trình kiến trúc độc đáo nhất của Thủ đô. Bảo tàng Hà Nội nhìn từ xa như một viên kim cương bừng sáng cả một góc phía tây của Hà Nội. Bảo tàng với diện tích 5,4ha gồm 4 tầng nổi và hai tầng hầm, chiều cao 30,7 m diện tích xây dựng 11,952 m2, diện tích sàn xây dựng là 30,208 m2. Năm 2016 được tạp chí Bussines Insider của Mỹ bình chọn Bảo tàng Hà Nội là 1 trong 36 bảo tàng có công trình kiến trúc đẹp nhất thế giới.

Khu trưng bày ngoài trời là khu vực sân vườn, khuôn viên xung quanh toà nhà chính. Vùng đệm tự nhiên kết nối, chuyển tiếp hài hoà giữa kiến trúc toà nhà chính và môi trường cảnh quan bên ngoài. Vì vậy, một không gian ngoài trời thiết kế đẹp, hài hoà và ấn tượng sẽ dẫn dắt thị giác, khơi gợi cảm xúc và tạo cảm giác ấn tượng chào đón khách tham quan.

Bảo tàng Hà Nội là điểm đến của người dân Thủ đô, du khách trong nước và Quốc tế. Những nội dung trưng bày tại khu ngoài trời thể hiện được những nét đặc trưng riêng của Thăng Long – Hà Nội. Vì vậy, việc xây dựng phần nội bày ngoài trời là yêu cầu cấp thiết, nhằm bổ sung cho nội dung trưng bày trong nhà Bảo tàng. Mặt khác, trưng bày ngoài trời còn tạo ra một cảnh quan văn hóa đẹp, hài hòa với cảnh quan chung của Thành phố, góp phần xây dựng tuyến thăm quan du lịch của Thủ đô Hà Nội, là điểm đến văn hóa của người dân thủ đô.

Tư tưởng chủ đạo của khu trưng bày ngoài trời là phục vụ cho du lịch, bảo tồn các di sản văn hóa. Với mục đích phục vụ khách du lịch người ta chỉ mô phỏng các kiến trúc truyền thống, làm giả các chất liệu hay bê tông hóa các công trình kiến trúc…

Trong điều kiện hoạt động của Bảo tàng Hà Nội, khu trưng bày ngoài trời sẽ được thực hiện theo nguyên tắc cơ bản sau:

– Thứ nhất: Khu trưng bày ngoài trời sẽ là một công viên văn hóa – là một thực thể văn hóa tương đối độc lập, gắn kết với toà nhà, với trưng bày trong nhà. Tất cả đều nhằm mục tiêu nhận diện và hiểu hơn về Hà Nội, bản sắc của Hà Nội.

– Thứ hai: Nội dung trưng bày ngoài trời phải tránh trùng lặp với nội dung trưng bày cố định trong nhà và có sự liên kết, bổ sung cho cả hai phần trưng bày trong nhà – ngoài trời.

– Thứ ba: Khu trưng bày ngoài trời đồng thời là khuôn viên nghỉ ngơi, thư giãn của du khách khi đến tham quan Bảo tàng, tại đây cũng sẽ là nơi cung cấp những dịch vụ thiết yếu nhất và tốt nhất phục vụ đón khách vào tham quan Bảo tàng Hà Nội.

Để xây dựng một khu trưng bày ngoài trời thu hút khách thăm quan đến vui chơi và trải nghiệm Bảo tàng Hà Nội cần nghiên cứu khảo sát hệ thống các di vật thể khối lớn có giá trị về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật trong các bảo tàng, di tích, các nhà sưu tập tư nhân, có các cơ chế cho sưu tầm, mua tặng, trao đổi để xây dựng các sưu tập hiện vật phục vụ cho trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Hà Nội ở hiện tại và tương lai.

– Coi trọng các hiện vật thể khối lớn chất liệu bền vững, không sử dụng các hiện vật có chất liệu không đảm bảo với môi trường ngoài trời.

– Cải tạo mặt bằng, không gian, cảnh quan thảm cỏ, bồn hoa, bục tượng, đường đi, biển chỉ dẫn, bổ sung hệ thống cây xanh, ghế đá.

– Lắp hệ thống đèn chiếu sáng cho từng hiện vật ở khu trưng bày ngoài trời Bảo tàng.

– Đầu tư  thiết bị nghe nhìn, ánh sáng, nguồn nhân lực phục vụ trưng bày ngoài trời:

Khu trưng bày ngoài trời Bảo tàng Hà Nội có diện tích rộng khoảng 22.000 m2 Sau khi thực hiện xong gói thầu số 44 thi công, mua sắm, lắp đặt thiết bị kỹ thuật, công nghệ không gian trưng bày của dự án xây dựng Bảo tàng Hà Nội. Bảo tàng Hà Nội bao gồm 4 phân khu chức năng: Khu trưng bày làng nghề, khu trưng bày phố nghề, khu trưng bày điêu khắc đá và khu trưng bày đầu tàu hỏa kết hợp với sân chơi trẻ em.

Khu trưng bày Làng nghề: Đây là khu trưng bày bao gồm các hạng mục như Khu nhà chữ U và Cổng làng Mông Phụ.

Nhà chữ U được xây dựng năm 2014 với ý tưởng tái hiện những hình ảnh quen thuộc trong không gian truyền thống của làng quê ven ngoại thành Hà Nội. Thiết kế đã chọn lọc kiến trúc tiêu biểu có cách điệu để tạo một không gian thể hiện đặc trưng lịch sử, văn hóa của Thăng Long – Hà Nội. Nhà được thiết kế với hai hành lang mô phỏng theo kiến trúc truyền thống các dãy tả vu hữu vu của ngôi đình hay tả hữu hành lang của các ngôi chùa. Khu nhà với ba hành lang giống nhau đấu mái tạo nên một không gian mặt bằng chữ U. Các khung cột gỗ được làm bằng gỗ lim giống với các công trình truyền thống, mỗi khung cột gỗ được tạo nên bởi hai cột gỗ và một vỉ kèo bên trên. Toàn bộ ngói lợp ngói mũi hài truyền thống, nền lát gạch đất nung Bát Tràng phục chế cổ. Bốn góc hành lang là các đoạn lan can hoa gốm cũng được thiết kế mô phỏng theo các đoạn tường hoa gốm quen thuộc trong các công trình đình chùa. Đầu lối vào khu hành lang là tứ trụ, được thiết kế như một cổng vào của không gian. Cổng thiết kế dựa theo các thức cột nghi môn, trụ biểu quen thuộc trong các di tích đình, đền chùa, quán trong nội thành cũng như không gian làng quê ven đô. Tuy nhiên có sự cách điệu để không quá mô phỏng phục dựng hoàn toàn cổ mà chỉ gợi lại nét truyền thống trong không gian lối vào. Nơi đây sẽ là điểm sinh hoạt cộng đồng lớn nhất trong khuôn viên của Bảo tàng Hà Nội, tái hiện các hoạt động văn hóa lễ hội, các hoạt động chiếu chèo, sân đình…

Cổng làng Mông Phụ nằm trong quần thể di tích làng cổ Đường Lâm đã được xếp hạng di tích Quốc gia. Đây là một trong những cổng làng điển hình của các làng quê thuộc vùng châu thổ Bắc Bộ nói chung và xứ Đoài nói riêng. Cổng làng được phục chế nguyên mẫu vào năm 2015. Việc phục chế cổng làng tại sân vườn Bảo tàng Hà Nội theo nguyên mẫu là yêu cầu cần thiết, sẽ giúp cho người xem có thể cảm nhận về hình ảnh ngôi làng Việt cổ – nơi sinh ra và lớn lên của đa số 80% người dân Việt Nam. Đây cũng là hình ảnh tạo được sự hấp dẫn cho du khách nước ngoài về những nét đặc trưng, riêng biệt của làng quê Bắc Bộ Việt Nam thông qua một cổng làng.

Khu trưng bày điêu khắc đá:

Điêu khắc đá đã tồn tại từ buổi sơ khai của nền văn minh nhân loại, từ việc tạo ra các công cụ đá gia dụng, kiến trúc, cũng như nghệ thuật điêu khắc lấy từ đá. Sưu tập điêu khắc đá khu trưng bày giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật bao gồm: Rồng đá mang phong cách thời Lê; Bệ đá Hoa Sen thời Trần (Chùa Thầy, xã Quốc Oai); Lan can hình Nghê và Bệ Tượng đầu Sư tử tại di tích chùa Bà Tấm (Linh Nhân Tư Phúc Tự), xã Gia Lâm; Voi đá, ngựa đá tại di tích đền Phấn Thượng, xã Phúc Thọ; nhóm hiện vật gồm chó đá, voi đá, ngựa đá thuộc di tích lăng Quận Vân, xã Hồng Vân; Tượng trâu buồn, hạc rủ tại di tích đền thờ Đào Quang Nhiêu, xã Dân Hoà. Các nhóm hiện vật này có niên đại từ thời Lý đến Hậu Lê.

Khu trưng bày Phố Nghề:

Khu phố nghề tái hiện, mô phỏng lại mô hình 36 phố phường xưa với phần kiến trúc được tái hiện lại từ các ngôi nhà: 51 Hàng Bạc; 69 Mã Mây; 36 Lãn Ông; 47 hàng Bạc. Phần nội dung bên trong trưng bày mô hình chợ Đồng Xuân, các làng nghề, phố nghề của Hà Nội. Hiện nay, khu vực này là trụ sở của Trung tâm thành phố sáng tạo Hà Nội.

Khu trưng bày tàu hoả và di sản công nghiệp

Khu trưng bày nổi bật với hiện vật đầu máy xe lửa hơi nước số hiệu 141 – 179 (đầu máy tự lực) cùng toa xe. Thuộc dòng đầu máy hơi nước tự lực do Việt Nam sản xuất dựa trên thiết kế của Pháp, là biểu tượng quan trọng của ngành đường sắt Việt Nam.

Không gian sắp đặt

Ngoài ra, Bảo tàng còn trưng bày không gian sắp đặt “Chiến tranh và Hoà Bình” ý tưởng được hình thành từ các mảnh xác máy bay và vỏ bom được Bảo tàng Hà Nội sưu tầm, lưu giữ. Việc đưa những di vật chiến tranh ra khỏi không gian kho lưu trữ để giới thiệu tới công chúng thể hiện trách nhiệm của đơn vị quản lý di sản trong việc phát huy giá trị hiện vật, đồng thời tạo cơ hội để lịch sử được tiếp cận dưới những góc nhìn mới.

Cải tạo mặt bằng, không gian, cảnh quan khu sân vườn bao gồm sắp đặt hiện vật, cảnh quan thảm cỏ, bồn hoa, đường đi, biển chỉ dẫn, bổ sung hệ thống cây xanh, ghế đá.

Lắp đặt hệ thống chiếu sáng cho các hiện vật, cây xanh trong sân vườn

Xây dựng, lắp đặt hệ thống cà phê, tiện ích khu sân vườn, đường đi dạo bộ.

Định hướng phát triển không gian trưng bày ngoài trời

 Đầu tư trang thiết bị, nguồn nhân lực

Với diện tích và không gian rộng lớn, Bảo tàng cần định hướng trở thành không gian sinh hoạt văn hoá mở  nhằm phục vụ, đáp ứng nhu cầu tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu giá trị hiện vật đầy đủ thông tin, phát huy, giới thiệu đến công chúng những hiện vật có khối lượng thông tin lớn, có giá trị đặc sắc tiêu biểu là công việc hết sức cần thiết.

Lắp đặt hệ thống thuyết minh tự động (autoguide): Chương trình thuyết minh tự động có vai trò quan trọng trong trưng bày ngoài trời nói riêng và trưng bày của bảo tàng nói chung. Giúp khách tham quan có thể tự do khám phá bảo tàng, tìm hiểu sâu về hiện vật theo nhịp độ riêng mà không cần phải có hướng dẫn viên thuyết minh.

Bồi dưỡng cán bộ thuyết minh ngoài trời: Công tác hướng dẫn, thuyết minh khu trưng bày ngoài trời hiện nay chưa được chú trọng quan tâm như trưng bày trong nhà. Cần phải bồi dưỡng thêm và sâu cho công tác hướng dẫn, thuyết minh phần trưng bày ngoài trời, đây là việc làm cần thiết, để khi dẫn khách cán bộ thuyết minh sẽ chủ động kết nối giữa hai phần trưng bày trong và ngoài nhà.

Lắp đặt hệ thống chiếu sáng cho hiện vật: Trong trưng bày ngoài các yếu tố như giá trị hiện vật, nội dung, thẩm mỹ trưng bày thì yếu tố ánh sáng đóng vai trò rất quan trọng. Đặc trưng chủ yếu của trưng bày ngoài trời là sử dụng ánh sáng tự nhiên nhưng những buổi sự kiện ban đêm và sau này là tour đêm thì việc chiếu sáng các hiện vật ngoài trời vào ban đêm là rất cần thiết, qua đó tạo không gian cảnh quan ngoài trời hòa vào kiến trúc tòa nhà bảo tàng, góp phần phát huy được khu trưng bày ngoài trời.

 Đưa các hoạt động trình diễn gắn với trưng bày

Trình diễn văn hoá Vật thể: Bảo tàng đã chia ra các phân khu trưng bày làng nghề và phố nghề, hơn nữa Hà Nội có hơn 1.300 làng nghề và có nghề. Trong đó có nhiều làng nghề nổi tiếng như Bát Tràng, Ngũ Xã, Sơn Đồng, Vạn Phúc…Bảo tàng phải xây dựng các trưng bày và mời các nghệ nhân các làng nghề đến cùng góp hiện vật trưng bày, sản xuất tương tác với khách tham quan tại gian trưng bày. Các hoạt động này nhằm giới thiệu rộng rãi với khách tham quan những giá trị văn hóa qua cách thức chế tác, biểu diễn của các nghệ nhân với các nghề truyền thống của dân tộc mình. Qua đó giúp du khách hiểu sâu hơn về thiên nhiên và con người Việt Nam, đồng thời giới thiệu, quảng bá cho đông đảo tầng lớp nhân dân và du khách đến tham quan Bảo tàng.

Trình diễn văn hoá phi vật thể: Hà Nội được mệnh danh là “Thành phố di sản” với 5.922 di tích lịch sử, văn hóa và 1.793 di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó, những di sản được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh gồm có: Ca trù, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc; Nghi lễ và Trò chơi kéo co; Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt… Hà Nội dẫn đầu cả nước về số lượng di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nếu đưa các hoạt động di sản văn hóa phi vật thể này hoạt động tại Bảo tàng sẽ góp phần không nhỏ vào việc bảo tồn, phát huy giới thiệu đến du khách trong và ngoài nước, đồng thời nâng cao vị thế hoạt động của Bảo tàng.

 Xây dựng các khu trưng bày kết hợp trải nghiệm văn hoá

Là một hoạt động không thể thiếu trong Bảo tàng, là phương pháp chuyển đổi từ không gian tĩnh sang mô hình tương tác trực quan. Thay vì trải dài không gian ngoài trời cần được chia thành các cụm điểm nhỏ để thực hiện với việc tái tạo các mô hình, xưởng thủ công nhỏ hoặc trạm thực hành. Bố trí không gian mở để du khách có thể tham quan và trải nghiệm trực tiếp. Không gian thiết kế trưng bày cần tái tạo đúng bối cảnh, sử dụng ánh sáng và vật liệu phù hợp. Các hoạt động này cần ưu tiên sử dụng hệ thống mái che và sử dụng vật liệu bền chống chọi với thời tiết nắng nóng, mưa gió ngoài trời.

 Tổ chức đêm nghệ thuật kết hợp công viên cảnh quan

Bảo tàng Hà Nội thường xuyên tổ chức các chương trình nghệ thuật văn hoá phục vụ công chúng Thủ đô. Tiêu biểu như chương trình: “Khoảnh khắc vĩnh cửu” nhằm tôn vinh di sản văn hoá, khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo và quảng bá hình ảnh qua nghệ thuật. Cùng với hệ thống cây xanh, ghế đá, đường dạo bộ, đài phun nước…Bảo tàng đã tạo ra không gian mở để người dân dã ngoại, đọc sách, chụp ảnh, sinh hoạt văn hoá ngoài trời.

Ngày nay, các bảo tàng đang chuyển mình mạnh mẽ, từ “nơi cất dấu hiện vật” thành không gian trải nghiệm đa giác quan nhằm thu hút khách tham quan, trải nghiệm văn hoá phù hợp với nhiệm vụ của Bảo tàng và luật di sản văn hoá. Hiện nay, Bảo tàng Hà Nội đang nghiên cứu và phát triển các không gian trưng bày mở, kết hợp gìn giữ, tiếp nối và sáng tạo đương đại, tiếp tục nâng cao chất lượng trưng bày, hoàn thiện hệ thống thuyết minh, đa dạng hóa các sản phẩm trải nghiệm, đặc biệt đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách. Bảo tàng Hà Nội sẽ là điểm đến yêu thích của công chúng yêu di sản văn hoá Thủ Đô.

 Đào Viết Phúc

Phòng Trưng bày – Tuyên truyền