Tiếng Việt
English
Những năm đầu thế kỷ 20 là một giai đoạn chuyển mình rõ nét trong lịch sử Hà Nội. Khi ấy, thành phố là thủ phủ của Liên bang Đông Dương dưới sự quản lý của chính quyền Pháp, đồng thời vẫn là trung tâm văn hóa lâu đời của vùng châu thổ Bắc Bộ. Bên cạnh những đại lộ, công sở và khu phố mang phong cách kiến trúc châu Âu mới hình thành, khu phố cổ và nếp sống truyền thống vẫn hiện diện bền bỉ. Trong không gian giao thoa ấy, hình ảnh người phụ nữ Hà Nội trở thành biểu tượng sinh động của sự chuyển tiếp: vừa giữ gìn lễ giáo và gia phong phương Đông, vừa từng bước tiếp nhận những ảnh hưởng mới của thời đại.
Trong đời sống gia đình và cộng đồng người Việt, khuôn mẫu Nho giáo vẫn giữ vai trò quan trọng. Phụ nữ được đề cao với các phẩm chất “công – dung – ngôn – hạnh”. Trang phục vì thế không chỉ là nhu cầu thường nhật, mà còn là cách thể hiện đạo đức, vị thế và nếp nhà. Chính trong bối cảnh giao thời ấy, phục trang truyền thống của phụ nữ Hà Nội mang nhiều ý nghĩa hơn một lớp vải vóc: đó là sự khẳng định bản sắc và lòng tự trọng văn hóa.
Phụ nữ Hà Nội mặc áo tứ thân, đội nón ba tầm, 1914-1920
Nguồn: Bảo tàng Albert Kahn
Ở các khu chợ Đồng Xuân, Hàng Đào, Hàng Ngang đầu thế kỷ 20, hình ảnh những người phụ nữ trong tà áo tứ thân hiện diện quen thuộc. Bốn thân áo buông nhẹ, hai thân trước buộc gọn phía trước, thấp thoáng sắc yếm đào bên trong; váy đụp nâu sẫm phủ dài đến mắt cá chân, thắt lưng lụa mềm tạo điểm nhấn giữa tổng thể trầm lắng. Áo tứ thân gắn với phụ nữ lao động, tiểu thương, người làm nghề thủ công. Chất liệu thường là vải nâu, the hoặc lụa mộc. Màu sắc thiên về nâu non, nâu già, đen, những gam màu phù hợp với nhịp sống tảo tần.
Thế nhưng, sự giản dị ấy không đồng nghĩa với đơn điệu. Người Hà Nội vốn nổi tiếng tinh tế trong cách phối màu: chiếc yếm có thể là hồng cánh sen, vàng nhạt hay xanh thiên thanh; thắt lưng lụa mềm mại được lựa chọn sao cho hài hòa với sắc áo. Chính sự kín đáo nhưng có điểm nhấn ấy tạo nên nét duyên thầm rất riêng.
Phụ nữ Hà Nội mặc áo yếm, đội nón ba tầm, 1914-1920
Nguồn: Bảo tàng Albert Kahn
Trang trọng hơn áo tứ thân là áo ngũ thân. Loại áo này thường dành cho phụ nữ tầng lớp trung lưu, gia đình nề nếp hoặc dùng trong dịp lễ tết, cưới hỏi. Áo có ngũ thân tượng trưng cho ngũ thường trong Nho giáo: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín.
Phụ nữ Hà Nội mặc áo ngũ thân, đội nón tầm, 1914-1920
Nguồn: Bảo tàng Albert Kahn
Thiết kế áo ngũ thân rộng rãi, cổ đứng thấp, cài khuy bên phải. Vải may thường là lụa tơ tằm, the đen hoặc gấm nhẹ. Khi mặc, phụ nữ Hà Nội kết hợp với váy lĩnh, đầu vấn khăn nhung hoặc khăn the, đi guốc mộc sơn đen.
Trang phục ấy tạo nên dáng vẻ đoan trang, kín đáo. Tà áo buông thẳng, không ôm sát cơ thể như áo dài về sau, phản ánh quan niệm thẩm mỹ đề cao sự nền nã hơn là phô diễn đường nét.
Phụ nữ Hà Nội mặc áo ngũ thân, 1914-1920
Nguồn: Bảo tàng Albert Kahn
Đi cùng áo tứ thân hay áo ngũ thân là chiếc nón tầm hay còn gọi là nón ba tầm, một hình ảnh đặc trưng của phụ nữ Bắc Bộ đầu thế kỷ 20. Nón có vành rộng, thân phẳng, kết từ nhiều lớp lá cọ khô trên khung tre chắc chắn, chóp thấp ở giữa. Khi đội, vành nón xòe rộng che gần hết vai, tạo nên một dáng hình mềm mại và kín đáo. Dưới vành nón ấy, bước đi dường như chậm rãi hơn, cái nghiêng đầu cũng trở nên ý nhị hơn. Nón không chỉ để che nắng mưa, mà còn góp phần định hình phong thái: một vẻ đẹp nền nã, tự trọng và thấm đẫm nếp nhà.
Phụ nữ Hà Nội những năm đầu thế kỷ 20 vẫn duy trì nhiều phong tục truyền thống. Tục nhuộm răng đen còn khá phổ biến, được xem là chuẩn mực của vẻ đẹp và sự đứng đắn.
Điều đáng chú ý là dù sống trong bối cảnh chịu ảnh hưởng phương Tây, phụ nữ Hà Nội vẫn giữ được phong thái chừng mực. Họ đi đứng khoan thai, nói năng nhỏ nhẹ. Trang phục góp phần định hình phong cách ấy, mỗi lớp áo, mỗi nếp váy như nhắc nhở về sự ý tứ và lòng tự trọng.
Bước sang thập niên 1930, áo ngũ thân dần được cải biến dưới ảnh hưởng thẩm mỹ phương Tây, trở thành áo dài có phom dáng gọn hơn và nhấn nhẹ vào đường nét cơ thể. Đó không phải là sự đoạn tuyệt, mà là một bước chuyển mềm mại: từ truyền thống sang hiện đại, từ kín đáo sang thanh mảnh nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần thanh lịch của người phụ nữ Hà Nội.
Trưng bày trong chủ đề “Cư dân thành phố”, tầng 3 Bảo tàng Hà Nội
Trưng bày trong chủ đề “Cư dân thành phố”, tầng 3 Bảo tàng Hà Nội
Phụ nữ Hà Nội trong trang phục truyền thống đầu thế kỷ 20 là hiện thân của một giai đoạn giao thời đầy biến động. Ở họ hội tụ chiều sâu văn hóa, nền nếp gia phong và bản lĩnh giữ gìn bản sắc giữa làn sóng đổi thay. Đó là vẻ đẹp không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ như chính Hà Nội trong hành trình chuyển mình của mình.
