TỪ NHỮNG HIỆN VẬT BÌNH DỊ ĐẾN MÙA THU ĐỘC LẬP

Từ một câu đầu trong ngôi nhà truyền thống Bắc Bộ, một chiếc túi vải tự khâu, một chiếc lọ, một chiếc vại đến chiếc gầu múc nước trong mỗi gia đình, những vật dụng tưởng như bình thường của đời sống đã trở thành những nơi cất giấu tài liệu cách mạng, góp phần bảo vệ ngọn lửa đấu tranh trong những năm tháng lịch sử đầy gian nan.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một trong những trang sử vẻ vang nhất của dân tộc Việt Nam. Thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa đã mở ra bước ngoặt vĩ đại, đưa dân tộc ta từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân đồng bào và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhưng để có được mùa Thu lịch sử ấy là cả một hành trình đấu tranh lâu dài, bền bỉ và đầy hy sinh. Trong cuộc đấu tranh giành độc lập, cách mạng không chỉ được tạo nên bởi những trận chiến lớn hay những vũ khí mạnh. Cách mạng còn được vun đắp từ những mái nhà, những con người bình dị và những vật dụng thân thuộc trong đời sống thường ngày. Ở đó, mỗi người dân, bằng cách riêng của mình, đã trở thành một phần của cuộc đấu tranh; mỗi ngôi nhà có thể trở thành một địa điểm liên lạc; mỗi vật dụng quen thuộc có thể trở thành một nơi cất giấu tài liệu bí mật.

Những câu chuyện ấy hôm nay được kể lại qua những hiện vật giản dị đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hà Nội: Câu đầu, túi vải, lọ, vại và gầu múc nước.

CÂU ĐẦU – NƠI CẤT GIẤU NHỮNG BÍ MẬT CỦA CÁCH MẠNG

Trong số những hiện vật ấy, câu đầu là một hiện vật đặc biệt. Đây là một cấu kiện kiến trúc trong ngôi nhà truyền thống Bắc Bộ của gia đình ông Dương Minh Triết, ở Hoài Đức, Hà Nội, một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và cách mạng.

Trong kiến trúc nhà ở truyền thống Bắc Bộ, câu đầu là một bộ phận quan trọng của kết cấu ngôi nhà. Câu đầu nằm ở vị trí cao, gắn với hệ thống khung gỗ của ngôi nhà, có chức năng liên kết và nâng đỡ các bộ phận kiến trúc. Đối với người dân, đó vốn chỉ là một cấu kiện quen thuộc, âm thầm hiện diện trong không gian sống của gia đình qua nhiều thế hệ. Nhưng trong những năm tháng cách mạng, khi sự truy lùng của kẻ thù diễn ra gắt gao, chính những cấu kiện kiến trúc tưởng như vô tri ấy lại có thể trở thành nơi che giấu những tài liệu quan trọng.

Câu đầu của gia đình ông Dương Minh Triết là một minh chứng đặc biệt cho sự sáng tạo, mưu trí và lòng dũng cảm của nhân dân trong cuộc đấu tranh cách mạng.

Câu đầu dùng che dấu tài liệu (BTHN 9508)

Giữa một vùng quê có truyền thống yêu nước và cách mạng như Hoài Đức, ngôi nhà của người dân không chỉ là nơi sinh sống. Trong những thời điểm lịch sử đặc biệt, đó còn có thể trở thành nơi che chở cho cán bộ, nơi liên lạc, nơi cất giữ tài liệu và là một mắt xích trong mạng lưới hoạt động bí mật của cách mạng.

Những tài liệu cách mạng, nếu bị phát hiện, có thể khiến nhiều người bị bắt, bị tra hỏi, thậm chí phải đối mặt với những hiểm nguy khôn lường. Vì vậy, việc cất giấu tài liệu đòi hỏi sự kín đáo, mưu trí và tuyệt đối bí mật. Một nơi cất giấu an toàn phải là nơi kẻ địch không thể dễ dàng phát hiện; và trong chính không gian quen thuộc của ngôi nhà, những cấu kiện kiến trúc như câu đầu đã trở thành một lựa chọn đặc biệt.

Câu chuyện về hiện vật này cho chúng ta thấy một điều sâu sắc: trong những năm tháng gian nan, nhân dân chính là lực lượng đã âm thầm tạo nên “thế trận lòng dân” vững chắc cho cách mạng.

Ở những vùng quê có truyền thống cách mạng như Hoài Đức, lòng yêu nước không chỉ được thể hiện trong những hành động lớn lao. Nó hiện diện trong sự chở che, đùm bọc; trong việc giữ bí mật; trong những hành động tưởng như rất nhỏ bé nhưng đòi hỏi sự can đảm vô cùng lớn. Một người dân có thể không trực tiếp cầm súng, nhưng có thể góp sức bằng cách bảo vệ một tài liệu; một gia đình có thể không xuất hiện trên những trang sử hào hùng, nhưng lại âm thầm góp phần giữ gìn mạch liên lạc của cách mạng.Chính từ những đóng góp âm thầm ấy, sức mạnh của cách mạng đã được nhân lên.

NHỮNG VẬT DỤNG ĐỜI THƯỜNG – NHỮNG “KHO LƯU TRỮ” ĐẶC BIỆT

Nếu câu đầu là một phần của không gian kiến trúc truyền thống, thì chiếc túi vải, chiếc lọ, chiếc vại và gầu múc nước lại là những vật dụng vô cùng gần gũi trong đời sống sinh hoạt của người dân.

Một chiếc túi vải tự khâu vốn được tạo ra để đựng những vật dụng cần thiết. Một chiếc lọ, chiếc vại vốn dùng để chứa đựng các loại thực phẩm, nước hoặc đồ dùng trong gia đình. Một chiếc gầu múc nước là vật dụng quen thuộc bên giếng nước của mỗi làng quê. Không ai nghĩ rằng những đồ vật ấy có thể trở thành một phần của lịch sử cách mạng.

Thế nhưng, trong hoàn cảnh đặc biệt của cuộc đấu tranh giành độc lập, chính sự bình thường của chúng lại trở thành một cách thức che giấu tài liệu vô cùng kín đáo. Túi vải, lọ, vại, gầu múc nước, những vật dụng của đời sống, đã trở thành những nơi cất giữ những điều không thể để mất.

Đằng sau một chiếc túi vải là sự khéo léo của đôi bàn tay và sự kín đáo của người sử dụng. Sau vẻ ngoài bình thường của một chiếc lọ hay chiếc vại là những tài liệu được bí mật bảo vệ. Và trong không gian sinh hoạt quen thuộc của gia đình, chiếc gầu múc nước cũng có thể trở thành một nơi mà kẻ thù khó có thể nghĩ tới khi tìm kiếm. Ít ai biết rằng trong nhóm hiện vật đó có chiếc lọ của gia đình bà Nguyễn Thị Điều tại Đông Anh (Hà Nội), đã từng được các ông Hoàng Văn Thụ và Trường Chinh dùng để giấu tài liệu trong quá trình hoạt động cách mạng.

Chiếc lọ, còn ghi dấu tích về việc cất giấu hiện vật

Những hiện vật ấy cho thấy sự sáng tạo và khả năng ứng biến tài tình của nhân dân. Trong hoàn cảnh thiếu thốn mọi phương tiện, không có những tủ lưu trữ an toàn hay những thiết bị bảo mật hiện đại, người dân đã tận dụng chính những gì gần gũi nhất quanh mình để bảo vệ tài liệu cách mạng.

Chính sự bình dị đã trở thành sức mạnh của bí mật. Những hiện vật ấy còn gợi mở một câu chuyện lớn hơn về vai trò của nhân dân trong lịch sử. Cách mạng không chỉ diễn ra ở những nơi được ghi tên trong sách sử. Cách mạng còn diễn ra trong từng mái nhà, từng thôn xóm, từng gia đình. Ở đó có những con người âm thầm làm nhiệm vụ mà có thể không ai biết đến; những người giữ bí mật, bảo vệ tài liệu, che chở cán bộ và góp phần duy trì hoạt động của cách mạng. Họ chính là những người đã làm nên sức mạnh của lòng dân.

TỪ NHỮNG ĐIỀU NHỎ BÉ GÓP PHẦN ĐẾN THẮNG LỢI VĨ ĐẠI

Năm hiện vật: Câu đầu, túi vải, lọ, vại và gầu múc nước… có thể khác nhau về hình dáng, chất liệu và công năng, nhưng lại gặp nhau ở một điểm chung: tất cả đều là những vật dụng bình dị đã được nhân dân trao cho một sứ mệnh đặc biệt trong những năm tháng lịch sử.

Những hiện vật trên không mang giá trị về vật chất mà là giá trị lịch sử. Đằng sau mỗi hiện vật là câu chuyện về một con người. Một câu chuyện về một gia đình ở Hoài Đức đã góp phần bảo vệ tài liệu cách mạng. Đằng sau chiếc túi vải là câu chuyện về sự khéo léo và kín đáo. Đằng sau chiếc lọ, chiếc vại là câu chuyện về trí thông minh và sự sáng tạo. Đằng sau chiếc gầu múc nước là câu chuyện về cách nhân dân biến những không gian quen thuộc của đời sống thành nơi bảo vệ bí mật cách mạng. Và đằng sau tất cả những câu chuyện ấy là một sự thật lớn lao: Cách mạng Tháng Tám là thắng lợi của sức mạnh toàn dân, của một dân tộc đã cùng nhau đứng lên vì độc lập, tự do.

Lọ

Vại

Gầu múc nước

Túi

Những hiện vật được Bảo tàng Hà Nội sưu tầm, gìn giữ hôm nay không chỉ giúp chúng ta nhận diện một giai đoạn lịch sử. Quan trọng hơn, chúng giúp lịch sử trở nên gần gũi và có sức lay động. Bởi khi nhìn vào một chiếc câu đầu, một chiếc túi vải hay một chiếc vại cũ, chúng ta có thể thấy thấp thoáng hình ảnh của những con người bình dị đã sống trong một thời đại phi thường.

Họ không phải ai cũng được ghi tên trong những trang sử lớn. Nhưng những việc họ làm, những bí mật họ bảo vệ, những hy sinh thầm lặng của họ đã góp phần tạo nên một sức mạnh không gì khuất phục được. Từ những mái nhà bình dị, từ những vật dụng đời thường, từ những con người vô danh và những hành động âm thầm, ngọn lửa cách mạng đã được gìn giữ và truyền đi.

Để rồi mùa Thu năm 1945, ngọn lửa ấy bùng lên thành sức mạnh của toàn dân tộc. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Khoảnh khắc ấy là kết tinh của biết bao năm tháng đấu tranh, biết bao mồ hôi, nước mắt và máu xương; là thành quả của cả một dân tộc đã kiên cường đứng lên giành lấy quyền tự quyết cho chính mình.

Nhìn lại chặng đường ấy, chúng ta càng hiểu rằng: một cuộc cách mạng vĩ đại có thể được làm nên từ những điều rất đỗi bình thường. Những vật dụng ấy hôm nay đã trở thành những chứng nhân thầm lặng của lịch sử. Chúng nhắc nhở chúng ta rằng, trong những thời khắc quyết định của dân tộc, sức mạnh cách mạng không chỉ nằm ở những người trực tiếp chiến đấu, mà còn nằm trong lòng dân – nơi có những con người bình dị sẵn sàng âm thầm góp sức, bảo vệ cách mạng bằng tất cả những gì mình có.

Từ một câu đầu của ngôi nhà truyền thống Bắc Bộ đến những vật dụng nhỏ bé trong mỗi gia đình, lịch sử đã để lại những dấu tích không ồn ào nhưng vô cùng sâu sắc. Đó là câu chuyện về lòng yêu nước được gìn giữ trong từng mái nhà; về những người dân bình dị đã góp phần bảo vệ mạch nguồn cách mạng; và về sức mạnh của toàn dân tộc đã làm nên mùa Thu độc lập năm 1945.

Nhóm hiện vật trên được lựa chọn trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Hà Nội

Nhân dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám thành công, Bảo tàng Hà Nội trân trọng giới thiệu những hiện vật này như một lời tri ân đối với các thế hệ cha ông đã âm thầm đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Đồng thời, qua những hiện vật giản dị ấy, Bảo tàng mong muốn kể lại một câu chuyện lịch sử theo một cách gần gũi hơn: Lịch sử không chỉ được lưu giữ trong những trang sách, mà còn hiện diện trong từng vật dụng bình thường của đời sống – nơi ký ức của một dân tộc vẫn âm thầm sống mãi với thời gian.

Lưu Thị Dung – Phòng Sưu tầm, kiểm kê và Bảo quản