CHIẾC LÀN CỦA BÀ CHU THỊ NGÂN – NHÂN CHỨNG CỦA NHỮNG CHUYẾN GIAO LIÊN THẦM LẶNG

Hà Nội trong những năm thực dân Pháp tạm chiếm

Sau 60 ngày đêm chiến đấu anh dũng bảo vệ Thủ đô, tháng 2 năm 1947, các đơn vị Vệ quốc quân rút khỏi Hà Nội để bảo toàn lực lượng, đưa cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn trường kỳ. Hà Nội trở thành vùng tạm chiếm của thực dân Pháp. Chính quyền Pháp nhanh chóng thiết lập bộ máy kiểm soát chặt chẽ với lực lượng quân đội, cảnh sát, mật thám và mạng lưới chỉ điểm nhằm truy quét các tổ chức cách mạng hoạt động bí mật trong nội thành.

Các tuyến phố, chợ, bến xe, ga tàu và cửa ô đều bị kiểm soát nghiêm ngặt; những cuộc khám xét đột xuất diễn ra thường xuyên. Trong hoàn cảnh đó, việc mang theo tài liệu, truyền đơn hay báo chí cách mạng luôn tiềm ẩn nguy cơ bị bắt giữ, tra khảo, thậm chí làm lộ cả mạng lưới cơ sở bí mật.

Để duy trì hoạt động trong lòng địch, lực lượng cách mạng đã xây dựng hệ thống hòm thư bí mật, cơ sở giao liên và mạng lưới vận chuyển tài liệu ngay giữa đời sống đô thị. Nhiều người dân như tiểu thương, thợ thủ công, phụ nữ nội trợ… đã trở thành những giao liên thầm lặng, khéo léo tận dụng các vật dụng sinh hoạt hằng ngày để cất giấu và vận chuyển tài liệu.

Một trong những mắt xích quan trọng của mạng lưới ấy là cơ sở tại 19B phố Huế, nơi gắn liền với chiếc làn của bà Chu Thị Ngân – hiện vật hiện đang được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội.

Chiếc làn của bà Chu Thị Ngân được sử dụng để cất giấu, ngụy trang và vận chuyển tài liệu cách mạng trong giai đoạn 1952–1954.

Một cửa hiệu may giữa lòng phố Huế

Năm 1951, ông Chu Thế Lịch cùng vợ là bà Nghiêm Thị Mai thuê gian nhà tại số 19B phố Huế của chủ nhà là cụ Lương Văn Phả để mở một tiệm may.Nhìn từ bên ngoài, đây chỉ là một cửa hiệu may nhỏ trên tuyến phố buôn bán sầm uất của Hà Nội. Khách đến đo may, sửa chữa quần áo ra vào hằng ngày, tạo nên nhịp sinh hoạt bình thường như bao cửa hiệu khác. Ít ai biết rằng, phía sau hoạt động buôn bán ấy là một cơ sở hoạt động bí mật của lực lượng cách mạng.

Theo hồ sơ khoa học hiện vật lưu tại Bảo tàng Hà Nội, 19B phố Huế là cơ sở đặt hòm thư bí mật của Công an Hà Nội, có nhiệm vụ tiếp nhận, lưu giữ và trung chuyển tài liệu liên lạc giữa Công an Hà Nội với các cơ sở cách mạng hoạt động trong nội thành. Những tài liệu bí mật sau khi được chuyển đến đây sẽ tiếp tục được giao cho các giao liên vận chuyển đến những đầu mối khác trong mạng lưới. Mọi hoạt động đều diễn ra hết sức kín đáo nhằm tránh sự phát hiện của quân đội và mật thám Pháp.

Ông Chu Thế Lịch – chủ tiệm may Đại Thành, 19B phố Huế

(tiệm may, trạm trung chuyển tài liệu trong kháng chiến chống Pháp)

Việc lựa chọn một cửa hiệu may làm cơ sở bí mật cho thấy sự linh hoạt của lực lượng cách mạng trong việc xây dựng các điểm liên lạc ngay giữa đời sống đô thị. Dưới vỏ bọc là một cơ sở kinh doanh bình thường, việc người ra, người vào cửa hiệu diễn ra tự nhiên, góp phần che giấu hoạt động của mạng lưới giao liên.

Chiếc làn và những chuyến giao liên bí mật

Gắn liền với cơ sở 19B phố Huế là chiếc làn của bà Chu Thị Ngân, em gái ông Chu Thế Lịch. Trong những năm 1952–1954, bà Chu Thị Ngân được giao nhiệm vụ vận chuyển những tài liệu bí mật của tổ chức cách mạng từ cơ sở 19B phố Huế đến khu vực chợ Mơ. Từ đây, tài liệu tiếp tục được chuyển đến các cơ sở cách mạng khác trong nội thành Hà Nội. Theo hồ sơ khoa học hiện vật của Bảo tàng Hà Nội, chiếc làn đan bằng mây, hình bầu dục, có quai xách, kích thước nhỏ gọn: cao: 21,5cm, dài: 30 cm, phù hợp với việc mang theo trong sinh hoạt hằng ngày. Để bảo đảm bí mật, bà Ngân đã khéo léo cất giấu tài liệu cách mạng trong chiếc làn, ngụy trang bằng những đồ dùng của trẻ em như quần áo, đồ chơi.Chính sự giản dị ấy đã giúp chiếc làn trở thành phương tiện ngụy trang hiệu quả, giúp người giao liên di chuyển qua nhiều tuyến phố mà không gây sự nghi ngờ của địch. Đối với bà Ngân, mỗi chuyến đi là một lần đối mặt với hiểm nguy bởi quân Pháp thường xuyên tổ chức tuần tra, kiểm soát và khám xét đột xuất. Bà nhận thức được rõ việc giữ an toàn cho tài liệu cũng đồng nghĩa với bảo vệ sự an toàn của cả mạng lưới cơ sở cách mạng, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm lộ đầu mối liên lạc và gây tổn thất lớn cho phong trào kháng chiến

Bằng sự bình tĩnh, cẩn trọng và lòng dũng cảm, bà Chu Thị Ngân đã hoàn thành nhiều chuyến vận chuyển tài liệu an toàn. Chiếc làn mộc mạc vì thế trở thành phương tiện đặc biệt, góp phần giữ vững mạch liên lạc của Công an Hà Nội trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.

Bà Chu Thị Ngân (bên phải) xách chiếc làn – vật dụng được sử dụng trong đời sống sinh hoạt hằng ngày.

Hiện vật kể câu chuyện về những con người bình dị

Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử, chiếc làn vẫn được bà Chu Thị Ngân sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày trước khi được gia đình hiến tặng Bảo tàng Hà Nội để lưu giữ, trưng bày và phát huy giá trị.

Trải qua hơn bảy thập kỷ, chiếc làn vẫn được bảo quản tương đối nguyên vẹn. Không chỉ là một vật dụng sinh hoạt, hiện vật còn là nguồn tư liệu gốc phản ánh phương thức cất giấu, ngụy trang và vận chuyển tài liệu của lực lượng cách mạng hoạt động trong nội thành Hà Nội thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Cùng với nhiều hiện vật cùng chủ đề đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hà Nội, chiếc làn góp phần làm sáng tỏ hoạt động giao liên bí mật, đồng thời là minh chứng sinh động về sự mưu trí, dũng cảm và tinh thần cống hiến thầm lặng của những người dân Thủ đô trong kháng chiến.

Chiếc làn cùng nhiều hiện vật khác đang được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội

Việc lưu giữ và giới thiệu hiện vật tại Bảo tàng Hà Nội không chỉ góp phần bảo tồn ký ức lịch sử của Thủ đô mà còn giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu hơn về những cống hiến thầm lặng của các thế hệ đi trước. Qua câu chuyện của chiếc làn, người xem cảm nhận rõ hơn lòng yêu nước, sự mưu trí và tinh thần quả cảm của những con người bình dị đã góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến.

Ths. Kiều Tuấn Đạt

  Phòng Sưu tầm, kiểm kê và Bảo quản