Tiếng Việt
English
Giữa những ngày Hà Nội rực lửa dưới tầm bom bay Mỹ, có một cuộc dịch chuyển khổng lồ đã diễn ra trong tĩnh lặng. Đó là cuộc sơ tán của hàng vạn trẻ nhỏ, học sinh và tri thức Thủ đô. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt là giai đoạn 1964 – 1972, những tấm hình đen trắng được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội đã gợi lại ký ức về một thời hào hùng về sự hy sinh và sức sống mãnh liệt của dân tộc.
Ảnh trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội
Năm 1967, hơn 310.000 người được sơ tán ra ngoài thành phố. Thành viên của các gia đình thường phân tán ở nhiều nơi: người lao động sơ tán theo cơ quan, xí nghiệp, học sinh, sinh viên đi theo trường học, trẻ em được gửi về quê hoặc sơ tán cùng bố mẹ.
Nỗi khổ nhất của người đi sơ tán không phải là thiếu thốn vật chất, mà là nỗi nhớ nhà và nỗi lo cho người thân ở lại. Đêm đêm, từ vùng sơ tán nhìn về phía thành phố, khi thấy bầu trời đỏ rực ánh chớp bom, lòng người đi xa lại thắt lại. Những lá thư tay viết vội trên giấy học trò, chuyển đi nhờ những chuyến xe chở gạo, là sợi dây liên lạc duy nhất kết nối hai đầu nỗi nhớ.
Bức ảnh những em bé đội chiếc mũ rơm dày cộp, gương mặt rạng rỡ dắt tay nhau đi giữa sân trường không chỉ là một hình ảnh đẹp mà đó là biểu tượng của sự sinh tồn. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, chiếc mũ rơm đã trở thành “giáp sắt” của trẻ thơ. Mũ rơm không chỉ chống được mảnh bom, mà còn che chở cho những tâm hồn non nớt khỏi sức nóng của cuộc chiến. Hình ảnh các em nhỏ với nụ cười trong veo, tay xách túi da, đầu đội mũ rơm tiến về vùng sơ tán cho thấy một tinh thần lạc quan đáng kinh ngạc: Hòa bình có thể bị đe dọa, nhưng giáo dục thì không bao giờ dừng lại.
Con em công nhân Nhà máy in Tiến Bộ sơ tán ở Sài Sơn, Quốc Oai, 1967
Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam
Một bức ảnh khác ghi lại cảnh những chuyến xe tải, xe đạp thồ, thậm chí là đi bộ hàng chục cây số trở thành phương tiện sơ tán. Từng đoàn người gồng gánh, địu con, mang theo vài vật dụng thiết yếu, lặng lẽ rời khỏi thành phố. Trên xe chỉ là những chiếc thúng, chiếc quang gánh, chiếc ba lô đơn sơ nhưng đó là cả một cuộc đời được gói ghém vội vàng.Trẻ em rời xa mái trường quen thuộc, bắt đầu những lớp học tạm bợ dưới hầm, trong lán tre, hay dưới tán cây rừng. Các thầy cô giáo cũng theo học sinh đi sơ tán, mang theo bảng đen, phấn trắng, tiếp tục duy trì việc học trong hoàn cảnh thiếu thốn.
Sơ tán trẻ em và người già khỏi Thủ đô, 1972
Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam
Phụ nữ và trẻ em trên đường sơ tán, 1972
Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam
Lễ khai giảng bên cạnh là hầm trú ẩn với biểu ngữ “Lễ khai giảng năm học 72-73” treo thô sơ giữa rừng cây là một minh chứng đanh thép cho ý chí của người Hà Nội. Năm 1972 – năm của chiến dịch “Điện Biên Phủ trên không” khốc liệt – nhưng tiếng trống trường vẫn vang lên.
Trường cấp 2 Dịch Vọng, Cầu Giấy, khai giảng năm học cho học sinh các nơi sơ tán đến, 1972
Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam
Hình ảnh chiếc kính hiển vi đặt trên bàn gỗ mộc mạc giữa không gian làng quê, những nữ sinh trong ảnh, với mái tóc tết gọn gàng và ánh mắt tập trung, chính là những người đã giữ lửa cho nền khoa học nước nhà ngay trong thời khắc ngặt nghèo nhất.
Buổi thí nghiệm của học viên trường Trung cấp Nông nghiệp Hà Nội ở nơi sơ tán tại xã Sơn Đồng, 1967
Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam
Những bức ảnh tại Bảo tàng Hà Nội hôm nay không chỉ là hiện vật, chúng là những nhân chứng nhắc nhở thế hệ sau về một thời kỳ hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước. Cuộc sơ tán lịch sử ấy đã bảo tồn được “hạt giống” cho tương lai. Những đứa trẻ đội mũ rơm năm xưa nay đã trở thành những kỹ sư, bác sĩ, những người xây dựng đất nước. Tinh thần sơ tán, sự linh hoạt, kiên cường và ưu tiên tuyệt đối cho giáo dục vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Đó là minh chứng cho một dân tộc có thể bị chia cắt về khoảng cách, nhưng chưa bao giờ bị chia cắt về ý chí.
Quỳnh Hoa
